Horní Maršov

Witamy w Karkonoszach Wschodnich

Historia miejscowości

Horní Maršov to górska miejscowość wypoczynkowa leżąca w dolinie rzeki Úpy przy ujściu Lysečinskiego potoku, 8 km przed Pecem pod Śnieżką, 5 km od Svobody nad Úpą i Jańskich Łaźni. Do miejscowości należą też osady Temný Důl, Horní i Dolní Albeřice, Horní i Dolní Lysečiny i Suchý Důl. Obszar Maršova został na stałe skolonizowany po 1270 r. Tereny dzisiejszego Maršova, Albeřic i Dolnych Lysečin zostały wtedy podzielone na regularne łany – do dziś widać, że Maršov był kiedyś wsią łańcuchową z łanowym układem gruntów. Na dole, nad rzeką stały budynki, a nad nimi ciągnął się należący do nich grunt – pole, łąki, a zupełnie na górze kawałek lasu. Jednak pierwsza wzmianka pisemna o istnieniu wsi Maršov pochodzi z 1466 r., kiedy Hanuš z Varnsdorfu, hetman królewski w Trutnovie, przekazał Matesowi Behmerowi „hamernię w Kalnej Vodzie i rudę żelazną w Maršovie”. Główna fala kolonizacyjna przyszła zaś w połowie XVI wieku, kiedy w Karkonosze Wschodnie przybyli drwale z Tyrolu. Zaczęli oni na wielką skalę wycinać karkonoską puszczę, a drewno spławiać – najpierw po Upie, potem Łabie aż do Kutnej Hory. Żeby rzeka była spławna, w kilku miejscach wybudowano specjalne zapory zwane klauzami.

W tym czasie powstał drewniany protestancki kościół, który w 1608 r. zastąpiony został przez stojący do dziś renesansowy kamienny kościół autorstwa włoskiego budowniczego Carolo Valmadiego. Jest to najstarszy zabytek Karkonoszy Wschodnich z kamienną chrzcielnicą z wykutym rokiem 1572, pozostałością z drewnianego poprzednika. Po bitwie pod Białą Górą protestanci z Czech (Bohemii) zostali wygnani, maršovski kościół przeszedł zaś w ręce katolików i zyskał wezwanie Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny. Najprawdopodobniej w 1690 r. został upiększony wspaniałym barokowym ołtarzem w kształcie złotego drzewa, z posągami świętych i sceną Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w centrum.

Przez 400 lat Maršov był także jednostką administracji kościelnej, która w połowie XVIII wieku liczyła sobie ponad 8 tysięcy ludzi. Fatalnym dla starego kościoła dniem był 3 czerwca 1868 r., kiedy w kościelną wieżę trzy razy z rzędu uderzył piorun. W ciągu kilku chwil spłonął cały dach, a pochodzące z XVII wieku dzwony spadły i roztopiły się. Dach wkrótce naprawiono, między innymi dzięki pomocy ludzi z całej monarchii, w tym cesarskiej rodziny. Odlano też nowe dzwony. Powstał wtedy również pomysł wybudowania nowego, większego kościoła. Jego budowę dokończono w 1899 r., a „stary” kościół przestał być wykorzystywany i zaczął podupadać, zwłaszcza po przewrocie komunistycznym w 1948 r. Dziś ten zabytkowy obiekt – wspólnie z otaczającym go cmentarzem, oryginalną barokową plebanią, 400-letnią lipą, barokową rzeźbą św. Jana Nepomucena, grobowcem rodu Aichelburgów i wieloma ciekawymi nagrobkami – stanowi interesujący kompleks zabytków.

W XVI w. miejscowość stała się też ośrodkiem administracyjnym Karkonoszy Wschodnich. Do roku 1599 Maršov stanowił część królewskiego miasta Trutnov. W latach 1599 – 1622 dobra należały do Czeskiej Kamery Królewskiej. Zarządzali nimi wtedy różni burgrabiowie. W latach 1622 – 1636 ich właścicielem stał się ród Trčków z Lípy, Maršov stanowił wtedy część dóbr žacléřskich. W latach 1636 – 1701 dobra były w posiadaniu rodziny de Waggi, która otrzymała je od cesarza. Powstał wtedy samodzielny majątek ziemski Maršov.

W 1701 r. jego właścicielem został Berthold Wilhelm Waldstein, którego córka Maria Elżbieta wyszła za mąż za Jana Schaffgotscha, posiadacza północnej strony Karkonoszy. Od 1729 do 1767 roku dobra były własnością Schaffgotschów. Josefa Schaffgotsch wyszła potem za Alfonsa von Aichelburg. Miała z nim syna Bertholda von Aichelburg (1823 – 1861), który okazał się zdolnym gospodarzem, był bardzo popularny i kochany.

W 1792 r. prawie w centrum miejscowości, w miejscu dawnego pańskiego domu, powstał jednopiętrowy klasycystyczny pałac. W 1869 r. został on rozbudowany o trzy tylne skrzydła, dzięki czemu powstał kwadratowy dziedziniec. W latach 1903 – 1910 ostatni właściciele tych dóbr, ród Czernin-Morzinów, prawie od fundamentów przebudował w neorenesansowym stylu całe główne skrzydło, dobudowując jednocześnie czteroboczną wieżę.

Prawdopodobnie najstarszym maršovskim przedsiębiorstwem jest stary browar. Pierwsze wzmianki na jego temat pochodzą z 1599 r. – założył go mistrz leśny i zarządca cesarski Kaspar Nuss. Browar stał wówczas poniżej kościoła św. Józefa w Dolnym Maršovie.

Browar w dzisiejszym miejscu, w centrum Hornego Maršova, pojawił się w 1792 r., kiedy hrabia Jan Berthold Schaffgotsch z zięciem Alfonsem Aichelburgiem dokończyli przebudowę pałacu, a obok swego majątku założyli browar z gorzelnią.

Syn Alfonsa, hrabia Berthold Aichelburg, przekształcił pierwotnie czysto komercyjne przedsiębiorstwo w centrum kultury, dobudowując do niego hotel Brauhof, który przez długi czas był jedynym hotelem w okolicy. W 1855 r. stworzył wielką salę ze sceną służącą zabawom tanecznym oraz przedstawieniom muzycznym i teatralnym. Założył też pierwszą orkiestrę.

Jego syn postanowił zmodernizować browar. Prace nad browarem z warzelnią na 30 hektolitrów zostały zakończone w 1879 r. Hrabia był jednak zadłużony i wkrótce został zmuszony do sprzedaży dóbr wraz z browarem.

Od 1881 roku właścicielami dóbr i pałacu była rodzina Czernin-Morzinów.

Największy rozkwit produkcji piwa nastał w 1908 r., kiedy osiągnięto roczną produkcję 5300 hektolitrów. Maršovskie piwo we własnych butelkach i beczkach rozwożono po gospodach w okolicy, a tragarze wnosili je nawet do górskich schronisk. Piwowar Josef Hanke został burmistrzem miasteczka Maršov IV.

W latach 1943 – 1945 majątkiem zarządzały władze III Rzeszy, a w 1945 r. wraz z pałacem został znacjonalizowany.

Dominującym nad całą miejscowością obiektem, który odwiedzających ją turystów wita tuż przy wjeździe, jest kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, czasami nazywany też dolnym lub nowym (dla odróżnienia od starszego kościoła cmentarnego). To, że posiadamy w naszej miejscowości ciekawy i bardzo cenny pod względem architektonicznym zabytek, zawdzięczamy hrabinie Alojzji Czernin-Morzin, właścicielce tych dóbr. Kościół wybudowany jest w stylu neogotyckim, jego autorem jest Josef Schulz, jeden z czołowych czeskich architektów drugiej połowy XIX wieku. Hrabina wymogła, aby budowę zlecono właśnie jemu, autorowi tak ważnych obiektów w Pradze, jak Muzeum Narodowe, Rudolfinum i Teatr Narodowy. Wspólnie z synem opłaciła 80 % kosztów budowy kościoła.

W 1852 r. w Maršovie powstał urząd powiatowy i skarbowy, a miasteczko stało się centrum powiatu, w skład którego weszły należące do dóbr gminy. Wybudowany w 1855 r. budynek sądu został uszkodzony podczas powodzi w 1897 r., a w 1902 r. zastąpił go nowy obiekt. Przy sądzie powiatowym było więzienie, notariusz i oczywiście siedziba urzędu gminy.

Na rynku znajduje się secesyjny ratusz z 1906 r. z fontanną zwieńczoną rzeźbą przedstawiającą Sprawiedliwość. W ratuszu mieści się siedziba urzędu gminy Horní Maršov. W miejscu dzisiejszego ratusza kiedyś stał domek burmistrza Johanna Pflugera, jednak podczas powodzi w 1897 r. został on zupełnie zniszczony. Burmistrz kupił wtedy budynek byłego sądu, gdzie urządził sklep i mieszkania. Parcelę ze zrujnowanym domem przekazał pod budowę kasy oszczędności i zakładu ubezpieczeń. W 1906 r. wybudowano tu dom w stylu secesji, którego parter zajęła apteka z ogromną wystawą. Od 1945 r. mają tu swoją siedzibę władze samorządowe.

Nawet w XIX w. Maršov zachował charakter rolniczy. Powstały tu tylko trzy budynki przemysłowe – ścieralnia drewna i wapiennik. Dochowana ścieralnia, założona przez Ignaza Dixa, jest dziś wartościowym zabytkiem architektury, podobnie jak kamienny magazyn przędzalni lnu w należącej do Maršova osadzie Temný Důl.

Kolejną cezurą, która w wyraźny sposób odbiła się na kształcie miejscowości i krajobrazu, był rok 1945 i wysiedlenie Niemców (przed wymuszonym przez nich opuszczeniem tych terenów przez Czechów w 1938 r. stanowili oni 90 % mieszkańców). Ważne stało się też wybudowanie nowej drogi państwowej – najpierw, w latach 1968 – 72, z Hornego Maršova do Peca pod Śnieżką, a potem, w latach 1979 – 81, ze Svobody nad Úpą do Hornego Maršova.

(z wykorzystaniem tekstów czasopisma Veselý Výlet zima 1995, lato 1992, 1998, 1999 i 2003, zima 1995, 1997 i 2006, trasy Aichelburg i dodatków do biuletynu Maršovský zpravodaj 6, 9, 11, 12/2006, 2, 7, 10/2007)